Η χρήση παθογόνων μικροοργανισμών ως όπλα δεν αποτελεί ένα σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Στην ιστορία έχουν καταγραφεί στρατιωτικά προγράμματα ανάπτυξης βιολογικών όπλων αλλά και επιβεβαιωμένα περιστατικά σκόπιμης πρόκλησης λοιμώξεων.

Τι είναι ο βιολογικός πόλεμος και η βιοτρομοκρατία;

Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO), τα βιολογικά όπλα περιλαμβάνουν μικροοργανισμούς, όπως είναι τα βακτήρια, οι ιοί, οι μύκητες, καθώς και τοξικές ουσίες βιολογικής προέλευσης, που χρησιμοποιούνται σκόπιμα για να προκαλέσουν ασθένεια ή θάνατο σε ανθρώπους, ζώα ή φυτά. [1]

Αξίζει να σημειωθεί ότι ο βιολογικός πόλεμος και η βιοτρομοκρατία δεν είναι συνώνυμοι και έχουν διαφορετική σημασία.

Ο βιολογικός πόλεμος (biological warfare) αναφέρεται στη χρήση βιολογικών όπλων στο πλαίσιο πολεμικών επιχειρήσεων.

Αντίθετα, η βιοτρομοκρατία (bioterrorism) αφορά τη σκόπιμη χρήση ή απελευθέρωση βιολογικών παραγόντων με σκοπό την τρομοκρατία. Δηλαδή, την  πρόκληση φόβου, άσκηση πολιτικής πίεσης ή την πρόκληση βλάβης σε έναν πληθυσμό. 

Ποιοι μικροοργανισμοί μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως βιολογικά όπλα;

Αρχικά, δεν αποτελούν όλοι οι παθογόνοι μικροοργανισμοί εξίσου σημαντική απειλή.

Το CDC έχει αναπτύξει ένα σύστημα ταξινόμησης δυνητικών παραγόντων βιοτρομοκρατίας, με βάση χαρακτηριστικά όπως είναι η σοβαρότητα της νόσου, η δυνατότητα διασποράς και οι συνέπειες για τη δημόσια υγεία.

Στη Κατηγορία Α περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων:

  • Bacillus anthracis: Το βακτήριο που προκαλεί τον άνθρακα.
  • Yersinia pestis: Το βακτήριο που προκαλεί την πανώλη.
  • Variola virus: Ο ιός που προκαλεί την ευλογιά.
  • Clostridium botulinum: Βακτήριο που παράγει την αλλαντική τοξίνη.
  • Francisella tularensis: Το βακτήριο που προκαλεί την τουλαραιμία.
  • Ορισμένοι ιοί αιμορραγικών πυρετών, όπως οι ιοί Ebola και Marburg. [2]

Όμως, δεν μεταδίδονται όλοι οι παραπάνω παράγοντες από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Για παράδειγμα, ο άνθρακας δεν μεταδίδεται συνήθως μεταξύ ανθρώπων, ενώ η πνευμονική πανώλη μπορεί να μεταδοθεί μέσω αναπνευστικών σταγονιδίων υπό συγκεκριμένες συνθήκες. Επίσης, οι βιολογικές τοξίνες δεν πολλαπλασιάζονται στον οργανισμό όπως οι λοιμογόνοι μικροοργανισμοί.

Έχουν χρησιμοποιηθεί βιολογικά όπλα στο παρελθόν;

Ιστορικά γνωρίζουμε περιστατικά τόσο στρατιωτικής χρήσης βιολογικών όπλων όσο και βιοτρομοκρατικών ενεργειών.

1. Ιαπωνία και Μονάδα 731 (Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος)

Κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, ο αυτοκρατορικός ιαπωνικός στρατός ανέπτυξε πρόγραμμα βιολογικών όπλων, στο οποίο κεντρικό ρόλο είχε η περιβόητη Μονάδα 731 (Unit 731).

Στο πλαίσιο του προγράμματος πραγματοποιήθηκαν απάνθρωπα πειράματα σε κρατουμένους, ενώ καταγράφηκε και χρήση παθογόνων παραγόντων εναντίον πληθυσμών στην Κίνα.

Το πρόγραμμα περιλάμβανε έρευνα σε βακτήρια όπως το Yersinia pestis και το Bacillus anthracis. Πρόκειται για ένα από τα πλέον τεκμηριωμένα ιστορικά παραδείγματα οργανωμένης ανάπτυξης και χρήσης βιολογικών όπλων. [3]

2. Επίθεση με Salmonella (ΗΠΑ, 1984)

Το 1984, στην πόλη The Dalles του Όρεγκον, μέλη μιας θρησκευτικής κοινότητας προκάλεσαν σκόπιμη επιμόλυνση τροφίμων σε εστιατόρια με Salmonella Typhimurium.

Συνολικά, τουλάχιστον 751 άνθρωποι νόσησαν.

Η αρχική επιδημιολογική διερεύνηση εντόπισε τη συσχέτιση των περιστατικών με συγκεκριμένα εστιατόρια. Η σκόπιμη επιμόλυνση αποκαλύφθηκε αργότερα μέσω ποινικής έρευνας.

Το περιστατικό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα βιοτρομοκρατίας και αναλύθηκε σε επιστημονική δημοσίευση στο JAMA. [4]

3. Επιστολές με άνθρακα (ΗΠΑ, 2001)

Λίγο μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001, επιστολές που περιείχαν σπόρια του Bacillus anthracis ταχυδρομήθηκαν σε αμερικανικά μέσα ενημέρωσης και πολιτικά πρόσωπα.

Σύμφωνα με την επιδημιολογική έρευνα του CDC, καταγράφηκαν 22 περιστατικά άνθρακα και 5 θάνατοι.

Το περιστατικό ανέδειξε τη σημασία της συνεργασίας μεταξύ εργαστηρίων, υγειονομικών αρχών και υπηρεσιών επιβολής του νόμου για την αναγνώριση και αντιμετώπιση μιας βιολογικής επίθεσης. [5]

Απαγορεύονται τα βιολογικά όπλα;

Ναι. Η απαγόρευση των βιολογικών όπλων κατοχυρώνεται στο διεθνές δίκαιο.

Το Πρωτόκολλο της Γενεύης του 1925 απαγόρευσε τη χρήση βακτηρίων στο πόλεμο.  Ωστόσο, δεν απαγόρευε συνολικά την ανάπτυξη και την κατοχή βιολογικών όπλων.

Ακολούθησε η Σύμβαση για τα Βιολογικά Όπλα (Biological Weapons Convention – BWC), η οποία άνοιξε προς υπογραφή το 1972 και τέθηκε σε ισχύ στις 26 Μαρτίου 1975.

Η Σύμβαση απαγορεύει την ανάπτυξη, παραγωγή, απόκτηση και διατήρηση βιολογικών όπλων, ενώ επιβάλλει την καταστροφή των απαγορευμένων αποθεμάτων. [6]

Ωστόσο, παρότι τα κράτη που συμμετέχουν στη Σύμβαση έχουν δεσμευτεί να μην αναπτύσσουν ή να κατέχουν βιολογικά όπλα, δεν υπάρχει ένας ολοκληρωμένος διεθνής μηχανισμός που να ελέγχει συστηματικά αν τηρούν αυτή τη δέσμευση. 

Το ζήτημα παραμένει αντικείμενο διεθνών συζητήσεων και ερευνητικών προτάσεων για την ενίσχυση της διαφάνειας. [7]

Πώς μπορούμε να διαπιστώσουμε αν μια επιδημία οφείλεται σε βιολογική επίθεση;

Μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις που έχουν να αντιμετωπίσουν οι επιστήμονες και οι αρχές είναι ότι μια σκόπιμη βιολογική επίθεση μπορεί αρχικά να μοιάζει με μια φυσική επιδημία.

Η διερεύνηση μπορεί να περιλαμβάνει επιδημιολογική επιτήρηση, εργαστηριακές εξετάσεις, ανάλυση των χαρακτηριστικών των περιστατικών και συνεργασία με αρμόδιες αρχές.

Η εμφάνιση ασυνήθιστων επιδημιολογικών χαρακτηριστικών μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω διερεύνηση, αλλά δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη σκόπιμης απελευθέρωσης ενός παθογόνου.

Για να τεκμηριωθεί μια τέτοια ενέργεια χρειάζονται πρόσθετα επιστημονικά και, όπου ενδείκνυται, εγκληματολογικά στοιχεία.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι η αντιμετώπιση ενός ύποπτου σκόπιμου συμβάντος απαιτεί συντονισμό μεταξύ υγειονομικών υπηρεσιών, εργαστηρίων, αρχών δημόσιας υγείας και υπηρεσιών ασφάλειας. [8]

Πόσο πραγματική είναι σήμερα η απειλή;

Η πιθανότητα σκόπιμης χρήσης βιολογικών παραγόντων παραμένει ζήτημα διεθνούς ασφάλειας και δημόσιας υγείας. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε νέα επιδημία ή εργαστηριακό ατύχημα αποτελεί ένδειξη βιοτρομοκρατίας.

Παράλληλα, η ανάπτυξη της βιοτεχνολογίας δημιουργεί νέες δυνατότητες για τη διάγνωση, την πρόληψη και τη θεραπεία ασθενειών, αλλά και προβληματισμούς σχετικά με την ενδεχόμενη κακόβουλη αξιοποίηση επιστημονικών γνώσεων.

Το ζήτημα αυτό περιγράφεται ως έρευνα διττής χρήσης (dual-use research).

Το 2022, ο WHO δημοσίευσε ειδικό πλαίσιο κατευθυντήριων οδηγιών για την υπεύθυνη χρήση των επιστημών ζωής και τη διαχείριση βιολογικών κινδύνων. [9]

Η αποτελεσματική προστασία δεν βασίζεται μόνο στην απαγόρευση των βιολογικών όπλων, αλλά και στην ενίσχυση των συστημάτων δημόσιας υγείας, της εργαστηριακής βιοασφάλειας, της επιδημιολογικής επιτήρησης και της διεθνούς συνεργασίας.