Τι είναι η πανώλη;

Η πανώλη είναι ζωονόσος, δηλαδή λοίμωξη που διατηρείται σε ζωικούς πληθυσμούς και μπορεί να μεταδοθεί στον άνθρωπο. Προκαλείται από το Gram-αρνητικό βακτήριο Yersinia pestis. Συνήθως μεταδίδεται μέσω τσιμπήματος από ψύλλους και ενώ κατά τη διάρκεια της ιστορίας έχουν σημειωθεί σοβαρές επιδημίες πανώλης, η νόσος εξακολουθεί να υπάρχει και σήμερα, αλλά είναι πολύ σπάνια. Σε παγκόσμιο επίπεδο, 1.000 έως 2.000 άνθρωποι διαγιγνώσκονται με πανώλη κάθε χρόνο. [1,2,4]

Το βακτήριο συγγενεύει πολύ στενά με το Yersinia pseudotuberculosis. Η γενετική έρευνα έχει δείξει ότι το Y. pestis εξελίχθηκε από έναν πρόγονό του πριν από χιλιάδες χρόνια, αποκτώντας σταδιακά γενετικά χαρακτηριστικά που συνέβαλαν στην προσαρμογή του στον κύκλο μετάδοσης μέσω ψύλλων και στην ικανότητά του να προκαλεί συστηματική νόσο. [4,8]

Αρχαίο DNA δείχνει μάλιστα ότι στελέχη του Y. pestis μόλυναν ανθρώπους ήδη πριν από περίπου 5.000 χρόνια, αν και τα αρχαιότερα στελέχη δεν διέθεταν όλα τα χαρακτηριστικά που συνδέονται με τη μεταγενέστερη βουβωνική πανώλη. [8]

Η σύνδεση του Y. pestis με τον «Μαύρο Θάνατο» δεν αποτελεί απλώς ιστορική υπόθεση. Η ανάλυση DNA από ανθρώπινα λείψανα θυμάτων του 14ου αιώνα έχει επιβεβαιώσει ότι το βακτήριο βρισκόταν πίσω από τη συγκεκριμένη πανδημία. [9]

Ποιοι είναι οι τύποι της πανώλης;

Ο τύπος της πανώλης εξαρτάται από το σημείο του σώματος στο οποίο έχει  εγκατασταθεί η λοίμωξη από το Y. pestis. [1,2,3]

Βουβωνική πανώλη

Η Βουβωνική πανώλη αποτελεί την συχνότερη μορφή αλλά και την μορφή με τα μεγαλύτερα ποσοστά επιβίωσης.

Μετά την είσοδο του βακτηρίου στον οργανισμό, που συχνότερα συμβαίνει λόγω τσιμπήματος από μολυσμένο ψύλλο, το Y. pestis μπορεί να μετακινηθεί μέσω του λεμφικού συστήματος προς έναν γειτονικό λεμφαδένα. Εκεί πολλαπλασιάζεται και προκαλεί έντονη φλεγμονή. [2]

Χαρακτηριστικό γνώρισμα αυτής της μορφής είναι οι βουβώνες (Buboes). Βλέπουμε διογκωμένους λεμφαδένες, που συχνά εμφανίζονται στη βουβωνική χώρα, στις μασχάλες ή στον τράχηλο. [3]

Αν ο ασθενής μείνει χωρίς θεραπεία, το βακτήριο έχει την δυνατότητα να εξαπλωθεί στη κυκλοφορία του αίματος ή στους πνεύμονες. [1,3]

Σηψαιμική πανώλη

Η σηψαιμική πανώλη εμφανίζεται όταν το Y. pestis πολλαπλασιάζεται στη κυκλοφορία του αίματος. 

Έχει την δυνατότητα να εμφανιστεί ως πρωτοπαθής λοίμωξη, δηλαδή μετά από τσίμπημα ψύλλου, ή ως επιπλοκή της βουβωνικής πανώλης. Η συγκεκριμένη λοίμωξη μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρή σήψη, διαταραχές πήξης, βλάβη ιστών, αιμορραγικές εκδηλώσεις και πολυοργανική ανεπάρκεια. [2,3]

Πνευμονική πανώλη

Η πνευμονική πανώλη αφορά λοίμωξη των πνευμόνων και αποτελεί μία από τις σοβαρότερες μορφές της νόσου.

Μπορεί να εμφανιστεί δευτερογενώς, δηλαδή όταν το βακτήριο εξαπλωθεί στους πνεύμονες από άλλη περιοχή του οργανισμού, ή πρωτοπαθώς μετά από την εισπνοή μολυσμένων αναπνευστικών σταγονιδίων. [2,3]

Έχει ιδιαίτερη σημασία για τη δημόσια υγεία επειδή μπορεί να μεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η εξέλιξή της μπορεί να είναι πολύ γρήγορη και, χωρίς έγκαιρη θεραπεία, η θνητότητα είναι εξαιρετικά υψηλή. [1,3]

Φαρυγγική πανώλη

Πρόκειται για λοίμωξη του φάρυγγα από το Y. pestis. Είναι μια σπάνια μορφή της νόσου που μπορεί να προκληθεί από την κατανάλωση μολυσμένου κρέατος. [2]

Ποια είναι τα συμπτώματα της πανώλης;

Η περίοδος επώασης της νόσου είναι συνήθως μία έως επτά ημέρες, ανάλογα με τη μορφή αλλά και τον τρόπο έκθεσης. [1]

Τα αρχικά συμπτώματα μπορεί να περιλαμβάνουν:

  • Πυρετός (συχνά αιφνίδιος)
  • Ρίγη
  • Έντονη αδυναμία
  • Κεφαλαλγία
  • Μυαλγίες
  • Ναυτία ή έμετο [1,3]
  • Βουβωνική πανώλη: διογκωμένοι και επώδυνοι λεμφαδένες.
  • Σηψαιμική πανώλη: ιστική βλάβη, πολυοργανική ανεπάρκεια, υπόταση, σοβαρή συστηματική λοίμωξη.
  • Πνευμονική πανώλη: βήχας, δύσπνοια, πόνος στο στήθος, παραγωγή πτυέλων, αιμόπτυση σε κάποιες περιπτώσεις. Να σημειωθεί ότι, η προτωπαθής πανώλη έχει συνήθως μικρότερη περίοδο επώασης και έχει την ικανότητα επιδείνωσης σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Πώς μεταδίδεται η πανώλη;

Η πανώλη μεταδίδεται συνότερα μέσω του τσιμπήματος ψύλλου αφού πρώτα έχει ο ήδη μολυνθεί από αρουραίους ή άλλα ζώα που έχουν μολυνθεί με το βακτήριο  Y. pestis. [2,4]

Αυτός ο τρόπος έκθεσης συνδέεται, κυρίως, με την βουβωνική πανώλη.

Επαφή με μολυσμένα ζώα

Η μετάδοση της νόσου μπορεί να γίνει και κατά την επαφή με μολυσμένους ιστούς ή σωματικά υγρά ζώων, ιδιαίτερα όταν υπάρχει τραυματισμός. [1,3]

Από άνθρωπο σε άνθρωπο

Η πανώλη μπορεί να μεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο αλλά όχι με όλες τις μορφές. Η κύρια μορφή που μπορεί να προκαλέσει άμεση ανθρώπινη μετάδοση είναι η πνευμονική πανώλη. Η μετάδοση γίνεται μέσω αναπνευστικών σταγονιδίων και μπορούν να μολύνουν άτομα που βρίσκονται σε στενή επαφή μαζί με το ήδη μολυσμένο άτομο. [1,10]

Μέσω κατανάλωσης μολυσμένου κρέατος

Η φαρυγγική πανώλη μπορεί να προκληθεί από την κατανάλωση ωμού ή ανεπαρκώς μαγειρεμένου κρέατος από μολυσμένο ζώο. [2]

Πώς γίνεται η διάγνωση;

Η διάγνωση βασίζεται στον συνδυασμό:

  1. Κλινικών συμπτωμάτων
  2. Ιστορικού πιθανής έκθεσης
  3. Εργαστηριακής επιβεβαίωσης [3]
  4. Το είδος του δείγματος εξαρτάται απο τη μορφή της νόσου. Έτσι, μπορούν να εξεταστούν αίμα, πτύελα, υγρό από τον λεμφαδένα κ.α. [2,3]

Η καλλιέργεια και απομόνωση του βακτηρίου παραμένει το σημαντικότερο μέρος της εργαστηριακής διάγνωσης, ενώ μπορούν να χρησιμοποιηθούν μοριακές ή ανοσολογικές μέθοδοι για την ανίχνευση του παθογόνου ή ειδικών αντιγόνων. [2,3]

Η έγκαιρη εργαστηριακή διερεύνηση είναι σημαντική, αλλά όταν η κλινική υποψία είναι ισχυρή, η αναμονή για οριστική επιβεβαίωση δεν πρέπει να καθυστερεί η θεραπεία. [5,6]

Ποια είναι η θεραπεία;

Παρόλο που η πανώλη είναι μια σοβαρή βακτηριακή λοίμωξη, διαθέτουμε αποτελεσματική αντιμικροβιακή θεραπεία. Η επιλογή της θεραπείας απο τη μορφή και τη βαρύτητα της νόσου, την ηλικία, την εγκυμοσύνη, πιθανές αντενδείξεις και άλλα κλινικά χαρακτηριστικά. [5,6]

Η θεραπεία πρέπει να ξεκινά όσο το δυνατόν νωρίτερα όταν υπάρχει ισχυρή υποψία πανώλης. [6]

Πώς μπορεί να προληφθεί η πανώλη;

Σε περιοχές όπου το Y. pestis κυκλοφορεί στη φύση, η πρόληψη επικεντρώνεται στη μείωση της έκθεσης σε μολυσμένους ψύλλους και ζώα.

Μέτρα πρόληψης περιλαμβάνουν:

  • αποφυγή χειρισμού άρρωστων ή νεκρών άγριων ζώων χωρίς προστασία,
  • μέτρα ελέγχου των ψύλλων,
  • προστασία κατοικίδιων ζώων από ψύλλους σε ενδημικές περιοχές,
  • χρήση κατάλληλων μέσων ατομικής προστασίας σε επαγγελματική έκθεση,
  • γρήγορη αναγνώριση και απομόνωση ύποπτης πνευμονικής πανώλης,
  • ιχνηλάτηση και αξιολόγηση στενών επαφών. [1,7]

Σε ορισμένες περιπτώσεις σημαντικής έκθεσης μπορεί να χορηγηθεί προφυλακτική αντιβιοτική αγωγή μετά από αξιολόγηση από τις υγειονομικές αρχές. [6]